SMMM Staja Başlama Sınavı Eğitim ve Etüt Merkezi

BİRİNCİ BÖLÜM

DENETİMİN GEREKLİLİĞİ VE TANIMI

Toplum yaşantısı, içinde yaşayan bireylerin aldıkları kararlar ile yönlendirilir. Alınan yanlış kararlar ilgililer üzerinde olumsuz sonuçlar ortaya çıkardığından, doğru karar almak bireyler için her zaman önemli bir konu olmuştur. Doğru karar verebilmenin ön koşulu ise bunu etkileyen unsurlar hakkında doğru ve güvenilir bilgiye sahip olmaktır.
Öte yandan, doğru bilgiye ulaşmak her zaman sanıldığı kadar kolay olmamaktadır. Kişilerin bir konu hakkındaki görüş ve iddiaları iyi veya kötü niyetli (kasıtlı veya kasıtsız) olarak yanlış olabilmektedir. Buna ilaveten, toplumsal ve ekonomik ilişkiler dolayısıyla çıkar çatışmaları arttıkça elde edilen ve hazırlanan bilgilerin güvenilir olma özelliği de giderek zayıflamaktadır. Bu nedenlerle güvenilir bilgi ancak ehil kişilerin titiz çalışmaları neticesinde elde edilebilmektedir yani beyan edilen bilgilerin test edilmesi gerekmektedir.
İşte, bu TEST işleminin kimler tarafından yapılacağı, nasıl yapılacağı ve test işleminde esas alınması gerekli kuralların neler olduğu hususları denetim kavramının konusunu oluşturmaktadır.

O halde denetimi ‘’ Bir işletmenin ekonomik faaliyetlerine ve olaylarına ilişkin bilgilerin/önceden belirlenmiş kriterlere uygunluk derecesini araştırmak amacıyla sistematik ve tarafsız olarak, kanıt toplanması toplanan kanıtların değerlenmesi ve sonucun denetim raporu ile bilgi kullanıcıların istifadesine sunulması sürecidir’’ şeklinde tanımlayabiliriz.
Tanımdan da anlaşılacağı üzere, denetim bir süreçtir. Bu süreçte denetim işini gerçekleştiren kişi denetim amacına uygun kanıtlar toplar, bunları eldeki bilgilerle karşılaştırır, değerlendirerek bir yargıya ulaşır ve edindiği bu kanaatini bilgiye ihtiyaç duyanlara hazırlayacağı rapor vasıtası ile ulaştırır.
Denetimin konusu ekonomik faaliyet ve olayları içeren mali tablolardır. Bilindiği üzere ticari işletmeler dönemsellik prensibi gereği belli dönemler itibari ile faaliyet sonuçlarını özetleyen tablolar hazırlayarak ilgililerin bilgilenmesini sağlamaya çalışırlar. İşte denetim bu bilgilerin gerçeğe uygun olduğu ve dürüst bir şekilde hazırlandığı iddiasının doğruluğunu araştırır.
Denetim denetlenen bilgilerin önceden belirlenmiş ölçütlere uygunluğunu araştırma faaliyetidir. Denetim işinden beklenen faydanın sağlanabilmesi için denetimin herkesçe üzerinde görüş birliğine varılmış bazı ilkeleri kendisine temel almış olması gereklidir. İşte bu ilkeler Genel Kabul Görmüş Muhasebe Prensipleridir. Denetçi işini yaparken bu prensiplere uygunluğu ya da aykırılıkları saptamaya çalışır.
Ekonomik faaliyetlerin hızla gelişmesi yapılan işlemlere ait bilgilerin izlenmesi ve hazırlanmasında hata veya suiistimal yapılması olasılığını arttırmakta, diğer yandan işletmeye ait bilgilerin doğru ve güvenilir olup olmadığının bilgi kullanıcıları tarafından belirlenmesi de aşağıdaki nedenlerden dolayı olanaklı olamamaktadır:
a) Muhasebe Sisteminin karmaşık oluşu,
b) Bilgi kullanıcılarının işletmeden uzak oluşu,
c) Kullanıcıların denetimi kendilerinin yapmasının rasyonel olmaması veya yasal engeller olması,
d) Kullanıcılar ile işletme yönetimi arasında çıkar çatışması olması.
Bu nedenlerle, toplumda denetimi hızlı ve doğru bir şekilde yapacak uzman ve tarafsız kişilere yani denetçilere ihtiyaç duyulmaktadır.
MUHASEBE DENETİMİNİN TANIMI
Muhasebe denetimi, bir ekonomik birim veya döneme ait bilgilerin önceden belirlenmiş kriterlere olan uygunluk derecesini araştırmak ve bu konuda bir rapor düzenlemek amacıyla bağımsız bir uzman tarafından yapılan kanıt toplama ve değerlendirme sürecidir. Muhasebe denetiminde önceden belirlenmiş ölçütler; Genel kabul görmüş muhasebe ilkeleridir. Vergi denetiminde ölçüt vergi mevzuatıdır.


DENETİM TÜRLERİ
Denetim faaliyeti çeşitli kriterlere göre sınıflandırılmaktadır. Bunlardan en yaygın olanı amaca ve denetçi ile işletme arasındaki örgütsel ilişkinin niteliğine göre yapılan ayrımdır.
Denetimin amacı yönünden denetim faaliyetini üçe ayırabiliriz. Bunlar filansal tabloların denetimi, uygunluk denetimi ve faaliyet denetimidir.
MALİ TABLOLAR DENETİMİ
Bir işletmenin mali(finansal) tablolarının, mali durumu ve faaliyet sonuçlarının doğru dürüst ve genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine, yasal düzenlemelere uygun olarak yansıtıp yansıtmadığının saptanması işlemine “Mali Tabloların Denetimi” denir. Bu mali tablolar bilanço, gelir tablosu, dağıtılmayan karlar tablosu, finansal durumda değişmeler tablosudur. Mali Tabloların Denetiminde denetçinin dayanağı önceden saptanmış “Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleridir.” Bu tür denetimin amacı işletmenin mali tablolarına güvenilirlik kazandırmaktır.
UYGUNLUK DENETİMİ
Belli bir otorite tarafından konulmuş olan kıstaslara uygulayıcılar tarafından uyulup uyulmadığının saptanması işlemine uygunluk denetimi denir. Uygunluk denetiminde önceden saptanmış kurallar “Devlet” ya da “İşletmenin tepe yöneticileri” tarafından konulur. Bu kurallar ağırlıklı olarak şekle yönelik kurallardır.
Bu denetimin kapsamına kamu kurumları ve özel sektör işletmeleri girmektedir. Örneğin Maliye Bakanlığı denetçilerinin kendi içyapılarında yaptıkları uygunluk denetimleri iç denetim faaliyetine girmekte ancak bunların özel sektör üzerinde yaptıkları uygunluk denetimleri kamu denetimi kapsamında kabul görmektedir. Örneğin bir banka şube müdürünün kredi verme sınırını aşıp aşmadığının banka müfettişlerince incelenmesi. Bir özel sektör işletmesinin, vergi levhası asıp asmadığının yoklama memuru tarafından denetlenmesi veya asgari ücret uygulamasına uyulup uyulmadığının sigorta müfettişlerince denetlenmesi gibi.
FAALİYET DENETİMİ
Faaliyet denetimi 1960’lı yıllardan itibaren gelişmeye başlayan geniş kapsamlı bir denetim türüdür. Faaliyet denetimi, işletmenin faaliyetlerinde genel olarak etken ve etkin çalışıp çalışmadığını ortaya koymayı amaçlayan bir denetimdir. Etkenlik İşletmenin amaçlarına ulaşmada başarılı olup olmadığının; etkinlik ise İşletmenin amaçlarına ulaşmada kaynakları verimli kullanıp kullanmadığının ölçülmesidir. Bu çerçevede işletmenin örgütsel yapısı, iç kontrol sistemi, iş akışı, yönetim kadrosunun başarısı irdelenerek değerlemeye tabi tutulur.
Bu tür denetimlerin sonucunda durumun belirlenip, işletme yönetimine önerilerde bulunma işlevi vardır. Faaliyet denetimi salt muhasebe işlemleriyle sınırlı olmayıp, işletmenin diğer işlevlerini de içermektedir. Bu sebeple uygulama alanı oldukça geniştir. Genelde karşılaştırma ölçütü olarak bütçeler, sektör ortalamaları ve çeşitli oranlar kullanılır. Faaliyet denetimi genellikle iç denetçiler ve devlete bağlı kamusal denetçiler tarafından yapılır. Bu denetim yukarıda belirttiğimiz denetimlerden daha zordur. Başlıca zorluk faaliyetlerin etkinliğinin ve verimliliğinin nesnel olarak saptanmasıdır.
Denetçi ile denetlenen işletme arasındaki hukuki ilişki yönünden denetim iç ve dış denetim olmak üzere ikiye ayrılır.

KAYNAKLAR:
1-GÜREDİN, Ersin, Prof. Dr., Denetim, Beta Yayım Dağıtım A.Ş., İstanbul,1993.
2-Maliye Hesap Uzmanları Derneği, Denetim İlke ve Esasları, Yıldız Ofset, İstanbul, 1999.
3-PEKİNER, Kamuran, Prof. Dr., İşletmelerde Denetim.
4-PEKİNER, Kamuran, Prof. Dr.,Denetim I.,1972.
5-PEKİNER, Kamuran, Prof. Dr.,Denetim II.1972.

İKİNCİ BÖLÜM
DENETİM RAPORU

1-Denetim Raporunun Önemi:

Denetimim tanımlanması esnasında denetimin bir süreç olduğunu ve bu sürecin denetçinin görüşünü içeren raporun hazırlanması ile tamamlandığını ifade etmiştik. Dolayısıyla Denetim Raporunun hazırlanması aşaması yapılan bütün çalışmaların ve sonuçlarının aktarıldığı önemli bir aşamadır. Denetim raporunun hazırlanması yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı büyük önem arz eder. Denetim raporu ile ifade edilmek istenilenlerin ilgililerce en doğru ve düzgün haliyle anlaşılabilmesi gereklidir. Bunun için ise raporun yanlış anlamalara meydan vermeyecek şekilde hazırlanması gerekmektedir. Bu nedenle zaman içinde standart nitelikte denetim raporlarının hazırlanması yönünde çalışmalar yapılmıştır. İyi hazırlanmamış bir raporda yer alan bilgiler yanlış değerlenip yanlış sonuçlara ulaşılmasına neden olabilir ki, bu yapılan tüm çalışmaların boşa gitmesi ve denetimden beklenen yararın yerine getirilememesi anlamına gelmektedir. Standart denetim raporu hazırlanması yönündeki çalışmalar neticesinde denetim raporları oldukça tek düzen bir hale gelmiştir. Kısa şekilli denetim raporları bu çalışmaların en net sonucudur.
Denetim raporu konusunda öncelikle denetim raporu standartlarına değinmek yerinde olacaktır. Genel Kabul Görmüş Denetim Standartlarından üçüncüsü olan raporlama standartlarını şu şekilde açıklayabiliriz:

GENEL KABUL GÖRMÜŞ MUHASEBE İLKELERİNE UYGUNLUK STANDARTI; Denetçiden incelenen işletmenin mali tablolarında yer alan bilgilerin Genel Kabul Görmüş Muhasebe ilkeleri ile olan uygunluk derecesini belirtmesini istemektedir. İlkelerden sapmaların önemlilik düzeylerine göre denetim raporlarında belirtilmeleri gerekmektedir.
Bu sapmaların önemlilik düzeyi, denetçinin işletmenin mali tabloları hakkındaki görüşünü oluşturmasında temel dayanak teşkil edecektir.
DEVAMLILIK STANDARTI; Bu standart, işletmenin denetlendiği yıl ile önceki yıla ait mali tablolarında yer alan bilgilerin mukayese edilebilirlik özelliğini kontrol altına almaktadır. Denetçiler raporlarında işletmelerin muhasebe politikalarında karşılaştırma yapmayı önleyici değişikliklerin bulunup bulunmadığını belirtmek durumundadırlar.
YETERLİ AÇIKLAMA STANDARTI; Denetçiden, mali tablo ilgililerine ulaşması gereken her türlü bilginin, işletme tarafından sağlanıp sağlanmadığının belirtilmesini istemektedir. Mali tabloların temel yapısında yer alan sayısal bilgilerin yanında, işletmeler ilgililerin yeterli bir biçimde bilgilendirilmelerini sağlamak amacıyla dipnotlarda çeşitli bilgiler vermektedirler. Denetçi bu açıklayıcı bilgilerin yeterli olup olmadığını raporunda belirtmek zorundadır.
GÖRÜŞ AÇIKLAMA STANDARTI; Bu standart, denetçinin mali tabloları incelemesi sonucunda vardığı görüşünü raporunda belirtmesi gerektiğini hüküm altına almaktadır. Genel kabul görmüş denetim standartları denetçiye görüş bildirme konusunda dört seçenek sunmaktadır.
Denetçinin ulaştığı sonucu gösteren denetim raporları şekil açısından kısa şekilli(özet rapor veya denetçinin standart raporu) ve uzun şekilli denetim raporu olmak üzere başlıca iki türlüdür.
KISA ŞEKİLLİ DENETİM RAPORU:

Bu rapor, finansal tablolarla ilgili incelemenin genel kabul görmüş denetim standartlarına uygun olarak yürütülmüş olduğunu ve finansal tabloların işletmenin durumunu dürüst olarak gösterdiğini açıklayan bir rapordur. Standart veya özet rapor olarak da adlandırılır. Bu tür raporlar tüm işletme ilgililerine yönelik olarak hazırlanır.
İncelemeyi yürüten denetçi tarafından yeterli ve güvenilir kanıt toplanarak finansal tabloların işletmenin faaliyetlerini ve sonuçlarını doğru ve dürüst bir şekilde açıkladığı; finansal tablolar bir önceki döneme ait muhasebe politika ve uygulamaları temel alınarak genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uyumlu bir biçimde hazırlandığı; finansal tablolarda gerekli ve yeterli açıklamalara yer verildiği; yönünde kanaate varılmışsa ve gelecek ile ilgili bugünden çözümü imkânsız, olağandışı durumların meydana gelmesinin beklenmediği hallerde kısa şekilli denetim raporu hazırlanır.
Kısa şekilli denetim raporu aşağıda belirtildiği şekilde düzenlenir.

Adres :
Kapsam : (X) şirketinin .....tarihli bilançolarını ve bu tarihlerde sona
Bölümü eren yıllara ait gelir, dağıtılmayan karlar ve finansal durumda
değişmeler tabloları genel kabul görmüş denetim standartlarına uygun olarak incelenmiş ve muhasebe kayıtları ile ilgili olarak örnekleme yöntemleri ve koşullara göre gerekli gördüğümüz diğer denetim işlemleri uygulanmıştır.
Görüş :Görüşümüze göre, yukarıda belirtilen finansal tablolar (X)
Bölümü şirketin ............ tarihlerindeki finansal durumu iler bu tarihlerde sona eren yıllara ait faaliyet sonuçlarının ve finansal durumdaki değişmeleri devamlılık ilkesi esas alınarak genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri doğrultusunda açık ve dürüst olarak yansıtmaktadır.
Denetçi Adı
Soyadı ve İmza

Tarih

Şimdi bu bölümlerde yer alması gereken önemli bazı hususları kısaca açıklayalım.
Adres:
Bu bölümde işlemleri denetlenen işletme ile ilgili olarak raporun sunulacağı kişi veya kişilere yer verilir.
Kapsam Bölümü:
Bu bölümde denetçinin incelemesine konu olan ve düzenleme sorumluluğu işletmede bulunan mali tabloların neler olduğuna yer verilir. Buna ilave olarak incelemenin genel kabul görmüş denetim standartlarına uygun şekilde ve hangi denetim işlemlerinin kullanılarak yapıldığı da açıklanır.

Denetçi Görüşü Bölümü:
Bu bölümde denetçinin kapsam bölümünde belirttiği mali tablolarla ilgili olarak yürüttüğü çalışmalar neticesinde ulaştığı kanaat veya yargı açıklanır. Bu bölümde önem arz eden konu bölümün “Görüşümüze göre” ifadesi ile başlamasıdır. Bu ifade tarzı, belirtilen yargıya meslek mensubu bir kişinin yaptığı araştırma ve incelemeler neticesinde ulaştığı sonucu belirtmek içindir.
Faaliyet sonuçlarını ve finansal durumdaki değişmeleri devamlılık temeline göre ifadesiyle işletmenin mali tablolarındaki bilgilerinin, önceki yıla ait olanlar ile mukayese edilebilir olduğu vurgulanmaktadır

eline sağlık çok güzel olmuş teşekkürler